Uit recente cijfers over vertrouwen in instellingen van Statistiek Vlaanderen blijkt dat lokale besturen (in de ruime zin van het woord) de afgelopen jaren een gestage groei in vertrouwen hebben gekend. In het najaar van 2021 gaf slechts 22% van de bevolking aan (heel) veel vertrouwen te hebben in de gemeenteraad. In 2024 is dat gestegen tot 27%. Ook het vertrouwen in de gemeentelijke administratie groeide van 34% naar 40%, wat deze instelling tot een van de sterkst stijgende maakt binnen het lokale niveau.

Deze evolutie is relevant in het licht van de afschaffing van de opkomstplicht in 2021. In dat kader speelt vertrouwen een cruciale rol: burgers die vertrouwen hebben in hun lokale bestuur zijn eerder geneigd om hun stem uit te brengen, zeker bij gemeenteraadsverkiezingen waar de impact van hun keuze direct voelbaar is. Lokale besturen vormen het eerste aanspreekpunt tussen burger en overheid. Wanneer deze instellingen erin slagen om het vertrouwen van de burger te winnen, kan dat het democratisch engagement versterken en uiteindelijk de opkomst bij verkiezingen verhogen. 

De stijgende vertrouwenscijfers in lokale instellingen lijken op het eerste gezicht paradoxaal wanneer we ze koppelen aan de terugval in opkomst bij de lokale verkiezingen van 2024. Hoewel het vertrouwen in gemeentelijke administraties, gemeenteraden en burgemeesters sinds 2021 gestaag is toegenomen, daalde de electorale participatie. Daarvoor zijn mogelijk meerdere verklaringen.

Ten eerste rapporteert de tabel enkel het aandeel burgers dat aangeeft (heel) veel vertrouwen te hebben in een instelling. Het is dus goed mogelijk dat een aanzienlijk deel van de bevolking een matig of neutraal vertrouwen koestert. Deze houding wordt niet weergegeven, maar kan wel degelijk invloed hebben op hun bereidheid om te stemmen.

Ten tweede speelt ook het aandeel proteststemmen een rol. Deze stemmen verhogen de opkomstcijfers, maar weerspiegelen niet noodzakelijk een positief democratisch engagement. In dat opzicht zouden we het percentage kiezers dat geen vertrouwen heeft in de instellingen, en dus op anti-systeempartijen stemt eigenlijk moeten aftrekken van het totale opkomstpercentage om een zuiverder beeld te krijgen van de ‘constructieve’ participatie. Wanneer we dat doen, wordt de schijnbare paradox tussen stijgend vertrouwen en dalende opkomst minder groot: een deel van de opkomst wordt immers gedragen door onvrede, niet door vertrouwen.

Deze nuance onderstreept dat vertrouwen en opkomst geen één-op-één relatie kennen. Politieke participatie wordt beïnvloed door een complex samenspel van factoren, waaronder vertrouwen, maar ook mobilisatie, informatievoorziening, en het gevoel van impact. De afschaffing van de opkomstplicht heeft dat krachtenveld fundamenteel veranderd.